Loading...

#gelukszoeker. Een taalwetenschappelijk onderzoek naar de connotatie en gevoelswaarde van het woord gelukszoeker op Twitter

Term Paper 2017 38 Pages

Dutch (Literature, Culture and Language)

Excerpt

Inhoudsopgave

1. Inleiding

2. Connotatie en gevoelswaarde

3. Onderzoek
3.1 Onderzoeksvragen
3.2 Methode
3.3 Verwachtingen

4. Resultaten
4.1 Woordenboeken
4.2 DBNL en Europarl
4.3 Twitter

5. Evaluatie tweets

6. Conclusie

Literatuur Appendix

1. Inleiding

Het idee voor dit onderzoek ontstond door bepaalde omstandigheden in het jaar 2015. Europa werd geconfronteerd met een grote vluchtelingenstroom uit het Midden-Oosten, Azië en Afrika (Schuitemaker, 2017). In Nederland was er een opvallende stijging in het aantal asielzoekers te herkennen. Het aantal vluchtelingen in totaal leek geen noemenswaardige toename te tonen (Besselink, 2016). Toch bleek het een groot probleem voor zowel de politiek, als ook voor bepaalde burgers te zijn.

Geen dag zonder nieuws over duizenden asielzoekers. Vooral het internet met haar sociale netwerken werd als openbaar platvorm gebruikt, om over de situatie te berichten en te discussiëren. Mensen vonden en vinden op het internet een mogelijkheid hun mening vrij en, als ze willen, ook anoniem te uiten. Het fatale aan de anonimiteit van het internet is onder andere dat ze mensen ertoe animeert extremistische, racistische of andere, mensen verachtende, uitspraken te doen. Dit gedrag is ook bekend als the online disinhibition effect (Suler, 2014). Dit effect en het sterke gebruik in Duitsland van woorden zoals Fl ü chtling of Asylbewerber/Asylant waren de basis voor dit onderzoek.

Het oorspronkelijke doel was uit te vinden wat voor een connotatie en gevoelswaarde deze woorden in het hedendaagse Nederlandse taalgebruik in de sociale media, meer in het bijzonder Twitter, hebben. Maar tijdens het onderzoek stootte men op een nieuw woord dat best vaak samen of zelfs in plaats van # vluchteling en # asielzoeker werd gebruikt, met name # gelukszoeker. Daardoor werd het accent verlegd naar dit begrip. Het werd gekozen voor de schrijfwijze met tussen-s omdat deze tijdens het onderzoek vaker verscheen - ongeacht de correcte Nederlandse spelling.

Inzicht of toegang te krijgen tot de mentale conceptualisering van een taalgebruiker is moeilijk of zelfs onmogelijk. Vandaar dat dit onderzoek alleen maar probeert een klein inzicht te geven in de connotatie en de gevoelswaarde van het woord gelukszoeker voor het actueel taalgebruik op Twitter. Het zou als suggestie voor verder onderzoek kunnen worden gezien.

2. Connotatie en gevoelswaarde

Dit onderzoek probeert uit te vinden, hoe de actuele connotatie en de gevoelswaarde van # gelukszoeker eruitziet. Als men in de taalwetenschap van connotatie spreekt, zijn de volgende aspecten van belang:

(1) Emotionele/emotieve betekenis: Wat voor een relatie, tussen spreker en referent, weerspiegelt het woord?
(2) Stilistische betekenis: In wat voor een gebruikscontext is het woord te vinden?
(3) Sociale betekenis: Wat voor een positie van de spreker in de maatschappij weerspiegelt het gebruikte woord? (De Vogelaer, 2016)

Naast deze aspecten wordt in dit onderzoek ook de ‘lading’ van de connotatie bekeken. Of een woord een negatieve, neutrale of positieve connotatie heeft wordt in de semantiek als de ‘gevoelswaarde of bijklank van een woord’ weergegeven. De meeste woorden zoals kind, zilver of eten hebben een neutrale gevoelswaarde. Ze beschrijven een zaak, toestand of handeling en geven niet een bepaalde houding van de spreker of wat hij daarmee wil aanduiden weer. Ze worden zonder oordeel en zonder gevoelswaarde gebruikt. Naast deze neutrale woorden bestaan er ook woorden die bij bepaalde taalgebruikers of in een bepaalde context een gunstige of minder gunstige gevoelswaarde of bijklank kunnen krijgen (Den Boon, 2001). Dat betekent dat een bepaald woord op verschillende manieren kan worden gebruikt, afhankelijk van de taalgebruiker. In de volgende tabel worden de verschillende gevoelswaarden met een mogelijke definitie verbeeld.

Tabel A: Definities voor verschillende gevoelswaarden van het woord gelukszoeker

Abbildung in dieser Leseprobe nicht enthalten

3. Onderzoek

Dit onderzoek heeft ervoor gekozen als eerste de etymologie en lexicale betekenis te bekijken. Daarna wordt aan de hand van verschillende corpora een beeld van het gebruik, zowel in de literatuur, politiek als ook in de sociale media, weergegeven. Er werd voor #gelukszoeker gekozen, omdat deze spellingvariant in de tweets het vaakst is opgedoken. In de corpusanalyse werden alle mogelijke schrijfwijzen, gelukzoeker en gelukszoeker, zowel in een- als ook in meervoud, onderzocht. Afsluitend wordt geprobeerd een conclusie voor de connotatie en gevoelswaarde te trekken.

3.1 Onderzoeksvragen

De onderzoeksvragen werden als volgt opgesteld:

1) Is # gelukszoeker in het taalgebruik op Twitter een neutraal woord of een woord met een negatieve gevoelswaarde?
2) Heeft #gelukszoeker een dubbele connotatie?

3.2 Methode

Als methode werd voor een observatie van het feitelijk geschreven taalgebruik gekozen. Daarbij werden de volgende corpora gebruikt: woordenboeken, Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse letteren (DBNL), Europarl (verslagen van het Europese parlement) en Twitter (een micro-blogging dienst).

3.3 Verwachtingen

Voorafgaand aan het onderzoek stonden er andere woorden centraal. Omdat voor deze woorden al verwacht werd, dat ze een negatieve gevoelswaarde hebben, verandert aan deze verwachting met betrekking tot # gelukszoeker niets. Er wordt verwacht, dat dit begrip overduidelijk de slechte menselijke eigenschappen bundelt en alleen maar gerelateerd is aan mensen op de vlucht. Als dit bewaarheid zal er ook een dubbele connotatie te vinden zijn, die toe te schrijven is aan een negatieve gevoelswaarde.

4. Resultaten corpusanalyse

In het volgende werden de resultaten van alle corpora weergegeven, om afsluitend een conclusie m.b.t. de connotatie en gevoelswaarde van #gelukszoeker te trekken.

4.1 Woordenboeken

Met behulp van Prof. Dr. Nicoline van der Sijs van het Meertens Instituut Amsterdam werd uit gevonden, dat het woord gelukzoeker al ouder is, dan wat er in de online woordenboeken is vermeld: In 1780 is het in Het woordenboek der Nederlandsche taal terug te vinden . Er is sprake van twee definities1

(1) Eigenlijk. Iemand die zonder vast plan de wereld ingaat om de fortuin te beproeven, fortuinzoeker, avonturier.
(2) Bij uitbreiding. Iemand omtrent wiens afkomst en verleden men in ’t onzekere is, maar wiens handelingen blijk geven, dat hij erop uit is zich fortuin of aanzien te verwerven, zonder zich te bekommeren om de middelen, die hij daartoe aanwendt.

In het actuele Groot woordenboek van de Nederlandse taal (2015) is een klein verandering te vinden:

iemand die zich met alle (ook oneerlijke) middelen fortuin en aanzien tracht te verwerven, ~fortuinzoeker, avonturier, goudzoeker Hier worden de middelen nader beschreven, met name dat het ook oneerlijke kunnen zijn. De lemmata duiden aan, dat men bij het woord gelukszoeker niet direct kan spreken van een verandering van de gevoelswaarde. Het lijkt al van begin aan een minder gunstige bijklank te hebben.

4.2 DBNL en Europarl

De corpora van DBNL en Europarl werden alleen maar gebruikt om een overzicht van het chronologisch verloop en de diversiteit van de gebruikscontext te tonen. Hier wordt niet verder ingegaan op de connotatie of gevoelswaarde, omdat het accent in dit onderzoek op het taalgebruik in de sociale media ligt.

Abbildung in dieser Leseprobe nicht enthalten

In de literatuur duikt gelukszoeker voor het eerst in 1639 op. De zoektocht laat zien, dat het gebruik van het woord gelukszoeker (in de afbeelding groen) in de literatuur rond 1900 het sterkst was.

In totaal is het slechts een kleine frequentie, zoals het vergelijk met het woord vluchteling (i.d.a. rood) in de afbeelding laat zien.

Door het rechercheren met de Europarl corpus blijkt, dat het begrip zelfs in de politiek terug te vinden is. Helaas is het niet mogelijk uit te vinden of het een Nederlands-, Duitsof Engelstalige oorsprong heeft. Maar omdat Nederlandse politici, zoals Geert Wilders (PVV), het op Twitter gebruikten, zou men kunnen vermoeden, dat het eerder aan een Nederlandse oorsprong toe te schrijven is (Verhaar & Schäfer, 2016).

4.3 Twitter

Als eerste werd de kwantitatieve ontwikkeling vanaf januari 2012 t/m januari 2017 bekeken. Vervolgens werd een kleine steekproef van verschillende, willekeurig gekozen tweets en retweets genomen, in totaal 0,8% van alle hints (#gelukzoeker, #gelukzoekers, #gelukszoeker, #gelukszoekers). Ze werden op betrekking tot de vluchtelingen thematiek en de gevoelswaarde (positief, neutraal, negatief) geanalyseerd.

Abbildung in dieser Leseprobe nicht enthalten

In de eerste helft van 2012 zijn er voor alle mogelijke schrijfwijzen in totaal 0 (re)tweets te vinden. In de volgende maanden is er een kleine daling. Deze (re)tweets zijn vooral positief en hebben geen betrekking tot de vluchtelingenthematiek. Met de loop van de tijd neemt het gebruik van het woord toe.

En enorme stijging is tussen 2014 en 2015 te vinden. Zijn het in 2014 in totaal nog 4.087 (re)tweets, stijgt het gebruik in 2015 met rond 1200% op in totaal 53.868 (re)tweets. Tegelijkertijd is het jaar 2015 het kwantitatieve hoogtepunt. Na dit hoogtepunt gaat het gebruik, vooral van # gelukszoekers terug - van 28.666 naar 16.362 (re)tweets. In de daaropvolgende tijd schiet het gebruik af en toe voor een korte periode omhoog, maar op lange termijn is er een daling. Opvallend is, dat er altijd een sterker gebruik van het meervoud - zowel #gelukzoekers als ook #gelukzoekers - te vinden is.

Tabel B: Periode 2012-2016

Abbildung in dieser Leseprobe nicht enthalten

Abbildung in dieser Leseprobe nicht enthalten

5. Evaluatie tweets

In de volgende evaluatie werd de kwalitatieve analyse van de tweets weergegeven. Ze werden op hun betrekking tot de vluchtelingenthematiek en hun positieve, neutrale of negatieve gevoelswaarde onderzocht.2

In de eerste helft van 2012 werd #gelukszoeker nauwelijks gebruikt en heeft het meestal niets met het vluchtelingendebat te maken. Het werd vooral positief en zonder betrekking tot het vluchtelingendebat gebruikt (Zbtv P+). Dat betekent het werd in contexten zoals de volgende gebruikt: Als er iemand een geluksspel speelt en anderen naar gelukwensen vraagt, of als er iemand iets gelukkigs tegenkomt, zijn dat situaties waarin mensen zichzelf of anderen positief als # gelukszoeker beschrijven. Of anders gezegd, deze mensen hebben recht op geluk.

Dit positieve gebruik is niet gelijkgesteld met het positieve gebruik van gelukzoeker i.v.m. het vluchtelingendebat (Mbtv P+). Hier betekent positief gebruik: De spreker probeert de vluchtelingen te verdedigen en tegen het negatief creëerde beeld in te staan. Zoals tabel C het toont, is er parallel met het negatief gebruik ook altijd deze positieve tegenbeweging te vinden. In 2015 is het gebruik van # gelukszoeker zonder betrekking tot de vluchtelingenthematiek op zijn dieptepunt.

Tabel C: Procentuele verdeling van alle op betrekking en gevoelswaarde geanalyseerde (re)tweets

Abbildung in dieser Leseprobe nicht enthalten

Opvallend is dat # gelukszoeker van begin aan zowel met als ook zonder betrekking tot het vluchtelingendebat gebruikt werd. Het woord lijkt geen of bijna geen neutraal gebruik toe te laten. Verder lijkt de tegenbeweging in het jaar 2015 het sterkst te zijn. Dus op het hoogtepunt van de #gelukszoeker hashtag gebruik. Tegelijkertijd lijkt het gebruik van # gelukszoeker zonder betrekking tot de vluchtelingenthematiek vooral in dit jaar sterk te dalen.

Samenvattend kan men zeggen, dat er heel weinig neutrale tweets met of zonder betrekking tot de vluchtelingenthematiek existeren. Als een tweet geen betrekking tot vluchtelingen heeft, is die meestal positief. Maar als het met betrekking tot vluchtelingen gebruikt wordt, zijn er eenduidig twee kanten te herkennen. Het wordt zowel positief als ook negatief gebruikt.

6. Conclusie

De conclusie die hier wordt getrokken is alleen maar gebaseerd op kleine steekproeven. Er werden in totaal rond 75.000 (re)tweets met # gelukszoeker gevonden. Waarvan slechts 0,9% nader werden onderzocht. Dat betekent, dat de volgende uitingen niet algemeen geldig zijn. Op basis van de geanalyseerde (re)tweets kan men het volgende voor de connotatie en de gevoelswaarde constateren.

De emotionele betekenis is problematisch te bepalen door de individuele afhankelijkheid van de spreker. Verder is het moeilijk een directe referent te bepalen, omdat men op Twitter een boodschap of direct aan iemand (door het gebruiken van @...) of aan de algemeenheid kan zenden. Vandaar dat hier van een informele relatie (uitspraken gericht aan vrienden of kennissen) naar een formele relatie (uitspraken gericht aan politici) alles mogelijk is.

De stilistische betekenis op Twitter is vooral beperkt tot de context van het vluchtelingendebat. Alleen vanuit het gebruiken van # gelukszoeker kan men geen goede conclusie voor de positie van de spreker in de maatschappij trekken. Het is belangrijk om de individuele met de spreker verbonden gevoelswaarde in acht te nemen. Als het met betrekking tot de vluchtelingen gebruikt werd, lijkt een negatieve gevoelswaarde een aanduiding op een rechtsgeoriënteerde en een positieve gevoelswaarde een aanduiding op een neutraal of linksgeoriënteerde positie van de spreker in de maatschappij te geven. Maar dit is slechts een hypothese, omdat één (re)tweet geen voldoende basis is om ervan een conclusie op de spreker te kunnen trekken.

Deze verschillende gevoelswaarden en gebruikscontexten duiden op een mogelijke meerduidige connotatie. Verhaar en Schäfer (2016) spreken al van een dubbele connotatie en die bestaat er wel. Maar naast deze is er ook een neutrale positie te vinden die # gelukszoeker gebruikt. Vandaar dat men bij het woord gelukszoeker niet alleen maar van een dubbele connotatie, maar misschien zelfs van een driedubbele connotatie kan spreken: # gelukszoeker kan op drie verschillende manieren of met drie verschillende connotaties worden gebruikt: #gelukszoeker zonder betrekking tot de vluchtelingenthematiek wordt vooral positief gebruikt. Het opduiken in een andere context als de vluchtelingencontext is een bewijs voor een connotatie met het oorspronkelijke beeld van gelukszoeker. Dus, iemand die op zoek is naar geluk. Als de spreker het iemand gunt heeft het woord een positieve bijklank, negatief als de spreker het iemand niet gunt. Daarnaast kan het met de connotatie met betrekking tot een vluchteling, die crimineel is en alleen maar geld wil hebben, worden gezien.

Als derde mogelijke connotatie kan het beeld uit de tegenbeweging, dat een gelukszoeker gewoon een mens is, worden gezien. Uit het verzoek de negatieve connotatie te neutraliseren lijkt een nieuwe connotatie te zijn ontstaan: een gelukszoeker is niet wat de mensen met hun rechtsgeoriënteerde uitspraken ervan maken. De spreker heeft geen neutraal beeld van een gelukszoeker, geen neutrale connotatie zoals de oorspronkelijke betekenis, maar een “een gelukszoeker is niet”-connotatie. Deze connotatie existeert alleen maar op grond van het negatieve gebruik in verbinding met de vluchtelingenthematiek.

# gelukszoeker heeft zowel een negatieve als ook een positieve gevoelswaarde met betrekking tot de vluchtelingenthematiek en ook zonder betrekking tot deze thematiek. Een neutrale betekenis is in de vluchtelingencontext niet te vinden. In de volgende tabel worden mogelijke definities voor de connotaties met hun verschillende gevoelswaarden weergegeven.

Tabel D: Definities voor de connotaties en hun verschillende gevoelswaarden - met betrekking tot de vluchtelingenthematiek

Abbildung in dieser Leseprobe nicht enthalten

Het is belangrijk daaroverheen te constateren dat de sprekers niet alleen een woord met een negatieve gevoelswaarde gebruiken. Het lijkt alsof ze een nieuwe betekenis scheppen. Want # gelukszoeker kan in hun context voor niemand anders dan een vluchteling worden gebruikt. Dus in deze context heeft het niet alleen maar een negatieve gevoelswaarde maar wel een eenduidige connotatie. Misschien zelfs een betekenisverschuiving. In de woordenboekenlemmata is sprake van ‘iemand’, onafhankelijk van het geslacht, leeftijd of herkomst. Maar op Twitter is een gelukszoeker niet slechts ‘iemand’, maar iemand uit het buitenland, die niets doet, maar alles wil hebben, steelt, vrouwen verkracht en zijn eigen familie in de steek laat. Volgens Den Boon zou het zelfs kunnen zijn, dat deze negatieve connotatie aan het woord verbonden blijft.

(…) wanneer een bepaalde attitude dominant wordt in een taalgebied en gunstige of ongunstige aspecten op de voorgrond treden, raakt zo een attitude vast verbonden aan het woord. (Den Boon, 2001)

Onder andere de vraag naar de waarschijnlijkheid van deze verbondenheid en of ze

daadwerkelijk vast verbonden zullen blijven is onder andere een motivatie voor verder onderzoek.

[...]


1 Een uitgebreide definitie is in het Appendix terug te vinden.

2 De bijbehorende tabellen zijn in het Appendix terug te vinden.

Details

Pages
38
Year
2017
ISBN (eBook)
9783668676541
ISBN (Book)
9783668676558
File size
1.2 MB
Language
Dutch
Catalog Number
v414014
Institution / College
University of Münster
Grade
1,3
Tags
twitter

Author

Share

Previous

Title: #gelukszoeker. Een taalwetenschappelijk onderzoek naar de connotatie en gevoelswaarde van het woord gelukszoeker op Twitter